معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: حفاظت ۲ میلیون هکتار جنگل هیرکانی نیازمند اجرای طرح‌های مدیریت پایدار جنگلی است، بنابراین توقف بهره‌برداری چوب از جنگل‌های هیرکانی ادامه دارد.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهاد کشاورزی به نقل از ایرنا، نقی شعبانیان امروز در گفت و گویی درباره وضعیت فعلی جنگل‌های هیرکانی افزود: ایران با حدود ۱۴ میلیون هکتار جنگل از نظر پوشش جنگلی فقیر بوده و جزو کشورهای با پوشش کم جنگل به شمار می‌آید، سرانه جنگل در کشور حدود ۱۷ صدم هکتار هست این در حالی است که سرانه جهانی جنگل حدود ۶ دهم هکتار است به عبارت دیگر سرانه جنگل در دنیا بیش از سه برابر سرانه جنگل در ایران است.

وی اظهار داشت: عمده جنگل‌های ایران در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار دارند و فقط مقدار کمی از آنها تحت عنوان جنگل‌های هیرکانی در مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب پراکنده‌اند و این واقعیت وظیفه ما را در حفظ، احیا و توسعه جنگل در ایران سنگین‌تر می‌کند.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور تصریح‌ کرد: جنگل‌های شمال ایران تحت عنوان جنگل‌های خزری یا هیرکانی با مساحت حدود ۲ میلیون هکتار به صورت یک نوار سبزی در نیمرخ شمالی رشته کوه البرز با طول حدود ۸۰۰ کیلومتر از شرق استان اردبیل شروع می‌شوند و تا تقریبا مرز استان خراسان شمالی ادامه پیدا می‌کنند.

به گفته این وی، این جنگل‌ها که از کنار دریای خزر شروع می‌شوند از نظر ارتفاعی جنگل‌های خزری نام دارند تا ارتفاع تقریبی ۲ هزار و ۱۰۰ متر از سطح دریا پراکنده هستند، هر چند که بخش زیادی از این جنگل‌ها در مناطق جلگه‌ای حاشیه دریای خزر از بین رفتند.

شعبانیان گفت: این جنگل‌ها از لحاظ قدمت، تنوع زیستی، نقش اکولوژیکی و نقش اجتماعی و اقتصادی از با ارزش‌ترین جنگل‌های کشور ایران بلکه از با ارزش‌ترین جنگل‌های جهان محسوب می‌شوند، به طوری که نظیر آن در جهان بسیار اندک است.

وی خاطرنشان کرد: جنگل‌های شمال ایران باقیمانده جنگل‌های دوران سوم زمین‌شناسی هستند و قدمتی بیش از یک میلیون سال دارند و گاهی اوقات تا بیش از ۴۰ میلیون سال قدمت این جنگل‌ها را برآورد می‌کنند. این جنگل‌ها جزو محدود جنگل‌های اولیه دنیا هستند که مشابه آنها تقریبا در اروپا دیگر وجود ندارد.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور افزود: به دلیل قدمت زیاد و ارزش ژنتیکی و اکولوژیکی بالای جنگل‌های هیرکانی، بخشی از این جنگل‌ها (حدود ۳۰۷ هزار هکتار) در سال ۱۳۹۸ به عنوان میراث طبیعی در فهرست یونسکو به ثبت جهانی رسید که خود از جنبه‌های مختلف حایز اهمیت بوده و از طرف دیگر وظیفه ما را در حفظ، احیا و توسعه این بوم‌سازگان باارزش سنگین‌تر می‌کند.

وی اظهار داشت: مدیریت جنگل‌های هیرکانی تا قبل از سال ۱۳۳۸ براساس طرح‌های جنگلداری مدون نبوده و بهره‌برداری از این جنگل‌ها بیشتر به صورت به‌گزینی توسط مقاطع‌کاران به‌ویژه پیمانکاران خارجی بود و از سال ۱۳۳۸ تا سال ۱۳۶۰ سیستم مدیریت جنگل‌های هیرکانی براساس طرح‌های کلاسیک و بهره‌برداری متمرکز بوده است.

شعبانیان تصریح‌ کرد: از سال ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۷۵ مدیریت جنگل‌های شمال در قالب طرح‌های جنگلداری براساس شیوه‌های کلاسیک دانه‌زاد همسال، قطع یکسره و شیوه‌های تدریجی پناهی و برداشت چوب در پریودهای متفاوت بوده و از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۲ سیستم مدیریتی براساس شیوه‌های تک‌گزینی و برداشت غیرمتمرکز بوده است.

به گفته وی، از سال ۱۳۹۲ تا سال ۱۳۹۶ نیز طرح‌های جنگلداری براساس شیوه‌های همگام با طبیعت بوده و پایداری اکوسیستم و تنوع زیستی در قالب برداشت‌های غیرمتمرکز مورد توجه قرار گرفت که محور اصلی همه طرح‌های مدیریتی جنگلداری تا سال ۱۳۹۶ بهره‌برداری چوب از جنگل بوده است.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: در چهار دهه اخیر با توسعه دانش اکولوژی و زیست‌محیطی در ارتباط با مدیریت جنگل‌ها در دنیا رویکرد جدیدی حاکم شد، به طوری که به جنگل‌ها به عنوان یک منبع تولید چوب نگاه نمی‌شود و دیگر ارزش‌های غیرچوبی جنگل‌ها به‌ویژه ارزش‌های زیست‌محیطی بوم‌سازگان‌های جنگلی و به دنبال آن ارتقای شاخص‌های پایداری در طرح‌های جنگلداری مورد توجه بیشتری قرار گرفت.

وی افزود: به دنبال چنین رویکردی در دنیا، در ایران نیز در یکی دو دهه اخیر خدمات غیرچوبی و ارتقای شاخص‌های پایداری جنگل‌های هیرکانی در طرح‌های جنگلداری مورد توجه بیشتری قرار گرفت تا این که در نهایت در سال ۱۳۹۶ براساس بند «ف» ماده ۳۸ قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجرای طرح‌های جنگلداری در جنگل‌های هیرکانی متوقف شد.

شعبانیان با بیان این که طی سه سال طرح‌های جایگزینی تحت عنوان «طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی هیرکانی» باید تهیه و اجرا شود، اظهار داشت: طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی فرآیندی است که در آن ابعاد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی جنگل مورد توجه قرار گرفته و در جریان آن استمرار ارائه خدمات و تولید محصولات جنگل، بدون بروز نقصان در ارزش‌های ذاتی و توان مولد جنگل و همچنین بدون اثر سوء بر محیط فیزیکی و اجتماعی پیرامون جنگل‌ها، برای نسل‌های آینده تضمین می‌شود.

وی تصریح کرد: به دلیل مشکلات متعدد اجرایی بویژه مشکلات مالی و اعتباری، تهیه طرح‌های جایگزین با تاخیر روبرو شد که از سال ۱۴۰۲ مشکل اعتباری برای تهیه این طرح‌ها تا حد زیادی حل شده و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور بر روی تهیه طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی تمرکز بیشتری پیدا کرد.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اضافه کرد: تاکنون فاز مقدماتی (تهیه دستورالعمل‌ها) و فاز نیمه تفصیلی برای ۱۰۴ حوزه عرصه‌های هیرکانی به مساحت ۲.۹ میلیون هکتار تکمیل شد و در حال حاضر سازمان منابع طبیعی مشغول فاز تفصیلی اجرایی شده و در فاز نیمه تفصیلی، براساس ارزیابی توان اکولوژیکی و مدل‌های تعریف شده، کاربری‌های درخور (۹ کاربری شامل جنگلداری، مرتعداری، کشاورزی، آبزی‌پروری، توسعه صنعتی، ذخیره‌گاه، حفاظتی، حمایتی و گردشگری و بیابان) برای ۱۰۴ حوضه آبخیز عرصه‌های هیرکانی تعیین و نقشه پهنه‌بندی تهیه شد.

وی گفت: در فاز تفصیلی - اجرایی برای هر یک از کاربری‌های مشخص شده ضمن مطالعه دقیق، برنامه و طرح فنی تهیه خواهد شد و براساس برنامه زمانبندی در سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ برای ۴۵ حوزه طرح مدیریت پایدار و براساس روند کنونی تا پایان سال ۱۴۰۶ برای همه حوضه‌های هیرکانی این طرح تهیه خواهد شد.

شعبانیان تصریح ‌کرد: وجه تمایز طرح «مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی» با طرح‌های جنگلداری گذشته در سیاست کلی، اصول طراحی، اهداف، معیارها و شاخص‌ها، نحوه انجام مطالعات، نحوه اجرا و پایش و مستندسازی و ارزشیابی است، به طوری که در این طرح‌ها پایداری و ارتقای اکوسیستم‌های طبیعی در حوزه آبخیز، حفظ و بهبود تنوع زیستی (گیاهی و جانوری)، افزایش توان پایداری اکوسیستم جنگلی در برابر تغییرات اقلیمی و پیامدها و مخاطرات زیست محیطی، ممنوعیت بهره‌برداری چوب با هدف اقتصادی و استفاده از سایر ظرفیت‌های غیرچوبی منابع جنگلی بر مبنای ارزیابی توان اکولوژیک، ارتقای سطح فرهنگ عمومی و مسوولیت‌پذیری اجتماعی، تبیین جایگاه مردم و جوامع محلی و مشارکت آنان در حفاظت، شناسایی و استفاده خردمندانه از استعدادهای غیرچوبی حوزه‌های آبخیز جنگلی، ایجاد همگرایی و همسویی بین نظام آموزش عالی، تحقیقات کاربردی و دستگاه‌های اجرایی مورد توجه بیشتری قرار خواهد گرفت.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری گفت: به منظور سرعت بخشیدن به فرایند تهیه طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی، سازمان منابع طبیعی از همه ظرفیت‌های کشور از قبیل شرکت‌های مشاور، دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی و همچنین ظرفیت کارشناسی موجود در درون سازمان استفاده خواهد کرد.

وی افزود: در سال ۱۴۰۲ مطالعات پایش و ارزیابی روند پایداری و آسیب‌پذیری جنگل‌های هیرکانی (آماربرداری سراسری دوره‌ای جنگل‌های هیرکانی) انجام و با استفاده از فناوری روز دنیا و آماربرداری اکوسیستمی ضمن آسیب شناسی، وضعیت پایداری جنگل‌های هیرکانی بررسی شد.

به گفته شعبانیان، طرح‌های جایگزین به منظور حفاظت از جنگل‌ها و حفظ سرمایه‌های موجود و طرح‌های فنی- حفاظتی در جنگل‌های هیرکانی اجرا خواهد شد.

وی، وابستگی سنتی مردم محلی به عرصه‌های جنگلی، قاچاق چوب، حضور دام در جنگل، تغییر کاربری عرصه‌های جنگلی و توسعه ساخت و ساز را از جمله چالش‌های اصلی در جنگل‌های هیرکانی ذکر کرد و اظهار داشت: برای رفع این چالش‌ها نیاز به عزم جدی ملی و همکاری همه دستگاه‌ها به‌ویژه دستگاه قضایی است.

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: سازمان مذکور در سال‌های اخیر با وجود همه مشکلات و نابسامانی‌های موجود به لحاظ محدودیت مالی و نیروی انسانی (کارشناس و هزینه انجام مطالعات) و با هدف ایجاد تغییرات بنیادی و تحولی عظیم در شیوه مدیریت منابع طبیعی منطقه هیرکانی، ضمن بهره‌گیری از نظرات دانشگاهیان، موسسه‌های تحقیقاتی و افراد صاحب نظر، تلاش‌های علمی و عملی قابل توجهی را برای استقرار مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی انجام داده است، اما مشکلات متعددی به‌ویژه محدودیت‌های مالی و اجرایی موانعی را جهت دستیابی به اهداف فراهم کرده است که با وجود تلاش‌های فراوان، اقدامات انجام شده کافی به نظر نمی‌رسد.

وی افزود: بنابراین استقرار مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی (طرح جایگزین) مستلزم عزم و اراده ملی، همدلی همه دستگاه‌ها و بخش‌های مرتبط، تامین منابع ‌مالی و برنامه‌ریزی درست است.